بر دوش مىكشند . ذكر اين نكته نيز لازم است كه تعبير « * ( بِغَيْرِ عِلْمٍ ) * » دليل بر آن نيست كه پيروان اين گمراهان هيچگونه آگاهى از وضع رهبرانشان نداشتند و به طور كلى اغفال شده بودند تا هيچگونه مسئوليتى شخصا نداشته باشند ، بلكه اين تعبير همانند آنست كه مىگوئيم افراد جاهل و نادان زود به دام اغواگران مىافتند ، اما افراد دانا بسيار دير . لذا قرآن در آيات ديگر اين پيروان را تبرئه نكرده و سهمى از مسئوليت را نيز براى آنان قائل شده است ، چنان كه در آيه 47 و 48 سوره مؤمن مىخوانيم وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ - قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّه قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ : « گمراه كنندگان و گمراه شوندگان در دوزخ با هم بحث و جدل مىكنند ، پيروان نادان و ضعيف به مستكبرين مىگويند ما پيرو شما بوديم ، آيا سهمى از آتش را به جاى ما مىپذيريد ؟ ! آنها پاسخ مىدهند ما همگى در دوزخيم خداوند حكم ( عادلانه اى ) بين بندگانش كرده است » ! آيه بعد به بيان اين نكته مىپردازد كه اين اولين بار نيست كه مستكبران به رهبران الهى تهمت مىزنند و وحى آسمانى را اساطير اولين مىشمارند ، بلكه « آنهايى كه قبل از اينها بودند نيز از اين گونه توطئه‌ها داشتند ، ولى خداوند به سراغ شالوده زندگى آنها رفت و از اساس آن را ويران نمود ، و سقف بر سرشان از بالا فرود آمد » ! ( * ( قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّه بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ ) * ) . « و عذاب و مجازات الهى از آنجا كه باور نمىكردند و نمىدانستند به سراغشان آمد » ( * ( وَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ ) * ) .